تبلیغات
کانون صبای روستای رهن - معرفی قنات
 
            
درباره وبلاگ
این وبلاگ متعلق به کانون فرهنگی و هنری صبای روستای رهن شهرستان گناباد می باشد
خبرنامه پیامکی کانون فرهنگی و هنری صبا
جمعه 12 اردیبهشت 1393 :: نویسنده : مجتبی یعقوبزاده

در زمان قبل از عصر ماشین در اکثر نقاط ایران دو شغل عمده بیشتر وجود نداشت و آن دو شغل کشاورزی و دامداری بود  و بقیه مشاغل حول محور این دو رشته شغل ایجاد شده بود و به عبارتی مشاغل وابسته به آنها بودند از آنجا که مناطقی نظیر گناباد منابع آب سطحی  محدود بوده و کشت دیمی منوط به ترسالی بوده است و از طرفی پدیده خشکسالی هر از چند گاهی بروز میکرد که این موضوعات مردم را بناچار به فکر وا داشته تا برای تامین آب دائمی راه و چاره ای بیندیشند.حفر قنات حاصل چاره اندیشی نیکان ما در بیش از هزار سال قبل بوده است که به مرور زمان توسعه یافته و تا حدود 50 سال قبل استمرار یافته است. قنات یا کاریز به آب راهی می گویند که برای استفاده از منابع آب زیرزمینی در قدیم الایام حفر می نموده اند.

حفر هر قنات از محل مظهر ان که معمولا هسته تجمع یک قوم و یا قبیله بوده است شروع می شده وبسته وضعیت منطقه وجنس خاک وهمچنین کیفیتفیز یکو شیمیا ئی خاک به سمت ارتفاعات منطقه امتداد می یافته است برای خروج خاک کنده شده از گالری وهمچنین مبادله هوا در طول گالری قنات با طول های مختلف نسبت به حفر چاه بر روی گالری اقدام می نموده اند بااین توضیحات می توان گفت که قنات ابراهی زیرزمینی است که بعضی تا چند ده کیلومتر طول داشته وشامل چند ده و حتی چند صد رشته چاه می باشد  به جرات می توان گفت که در منطقه گنابد طولانی ترین  عمیق ترین وپر اب ترین قنوات ایران احداث شده است عمر اکثر قنوات منطقه مذکور به دو ره هخامنشیان وچند صد سال قبل از میلاد مسیح بر می گردد طولانی ترین قنات جهان یعنی قنات قصبه و عمیق ترین قنوات (منجمله مادر چاهای قنات رهن و قصبه )در شهرستان گناباد قرار دارد چاههای قنات که به انها در اصطلاح میل چاه هم گفته می شود علاوه بر مجاری انتقال مواد حفاری شده به خوارج عمل تهویه هوا را نیز در داخل گالری انجام میدهند این میل چاها راه ارتباطی برای لایروبی تعمیر وبازدید از داخل قنات نیز به شمار می رود  اغاز قنات یا شروع مدخل   ورودی به گالری قنات همان دهانه قنات یا مظهر قنات نامیده می شود قسمت انتهایی قنات پیشکار قنات نا میده می شود و اخرین میل چاها نیز که عمیق ترین انها نیز هست بنام مادر چاه نامی ده میشود  ان مقدار از طول قنات که در ان گالری محفوره هنوز به لایه های ابده زمین تا انتها ویا پیشکار بنام قسمت ترکار قنات و یا قسمتد ابده قنات نامیده می شود


 معرفی منطقه و محدوده قنوات گناباد

محدوده مورد نظر منطقه ای است به وسعت حدود 87کیلومتر مربع که شامل شهر گناباد مرکز شهر ستان و تعداد 12 روستا واقع در حریم ومحدوده بناهای ریاب رهن قنبر اباد بهاباد باغ سیاه بیلند مند دلوئی خیبری نوده گناباد قوزد (نقشه شماره 1) مقعیت نواحی مذکور نشان داده شده است

 

 3معرفی و شناسایی قنوات منطقه                    

 درحل حاضر در منطقه مورد نظر قاتهای به نام خشوئی. قصبه. رهن. ریاب. علی اباد. قنبر اباد. قنات زیرزمینی (بیلند وباغ اسیا) .مند .خیبری .دلوئی .سموئی(نوده گناباد) .بهاباد .بیلند .قنات ده جویمند  .قنات اقا (حسین اباد ) . قوزد .عمرانی (عزیز اباد )و قنوات بیدخت وجود دارد بنا براین در این منطقه تعداد 19 رشته قنات وجود دارد  که از این میان قنات  قصبه دارای بیشترین طول گالری قنات  بیشترین تعداد گالری (رشته نخ) و پر آب ترین انها می باشد  همچنین از تعداد قنوات بر شمرده شده قنات های بالا ی ده جویمند و علی آباد وهمچنین بخشی عمدهای از قنات خشو ئی در کوی شرقی و قنات نوغاب در محله ای به همین نام جاری است همچنین از قنات های برشمرده شده قنات حسین آباد که تا 20 الی25 سال قبل در انتهای خیابان غفاری جاری بوده به دلیل تخریب بخشی از گالری قنات و از طرفی آبدهی کم ان کاملا مسدود شده واخیرا اسخراج اب از میل چاهای ان در حاشیه جاده کلات صورت می گیرد اگر چه که تقریبا تمامی قنوات هعرفی شده دارای طول زیاد عمق نسبتا بالا می باشد ولی از ان میان عمق مادر چاههای قنات قصبه و قنات رهن از بقیه بیشتر بوده و یا  بیشترین است  در نقشه شماره 2 محدوده قنوات معرفی شده نشان داده شده است

4-    برسی وضع قنات ها در سه دهه آخیر

آغاز تخریب قنات های ایران مر بوط به سال 1346 است  بعد از (کنفرانس جهانی آب برای صلح)در سال 1967 در برنامه ای با عنوان :سیاست های مربوط به توسعه منابع آب ایران و مشکلات و راه حل های آن:حفر چاه هایعمیق ونیمه عمیق در دشت های کشور ودر حریم قنات ها آغاز گردد و بعد از آن شاهد افت سطح سفره های اب زیر زمینی و آب دهی کم و م تر قنات ها بو ده ایم  خوشبختانه حفر چاه عمیق در منطقه گناباد در محدوده ای که مادر چاهای قنوات واقعند با توجه به حساسیت  مردم و مالکیت قنوات اصلا صورت نگرفته و یا بعبارت دیگر حفر چاه عمیق در دامنه ارتفاعات جنوبی منطقه بدلیل تعصب مردم ممنو ع بوده است .ولی این موضوع در همین منطقه برای همه نواحی صادق نبوده و حفر چاه در داخل محدوده شهری و نواحی شمال شهر متا سفانه باعث کم آبی و یا حتی خشکیدن قنوات  روستا های شمالی دشت مثل حاجی آباد عمرانی بیمورغ نوده پشنگ و روشناوند شده است  بهر حال با توجه به قدمت قنوات معرفی شده و از طرفی دفاع جانا نه مردم از حریم قنوات و جلوگیری از هر گونه حفر چاه در منطقه باعث شده که علیرغم مواجه با خشکسالی 15 ساله در منطقه اثرات خشکسالی بر روی آبدهی قنوات خیلی مملوس نباشد با همه این اوصاف عدم توجه به لایروبی قنوات در چند دهه اخیر که البته به دلایل متعددی منجمله موارد زیر :

-سنگین تر شدن کفه بخش خدمات و صنعت در تامین معشیت واقتصاد خانوار ها و جامه (اشتغال)به نسبت بخش کشاورزی

- عدم درآمد مناسب کشاورزان و مالکین قنوات

   

-عدم ایجاد زمینه اشتغال بیشتر جوانان در بخش کشاورزی

- افزایش سن و رحلت نسل گذشته و احیاگر قنوات

-بی توجهی و یا کم توجهی متو لیان ومسئولین دولتی در برهه های مختلف به این مهم

-  عدم حمایت همه جانبه دولت از کشاورزان و مالکین  قنوات که عمدتا افراد کم بضاعت و طبقه محروم جامعه اند

 رخ داده است سبب شده است که بعضی از قنوات رو به تخریب نهاد و دچار کم آبی شده و آرام وبی صدا همانند مالکان آن بخش کند و از بین بروند و اینک بر ماست که مگذاریم میراث جاودانه نیا کانمان که در طول هزاران سال سر بلند و با افتخارمحافطت شده از بین برود یکی از این میراث های ماندگار قنات رهن است که سوابق وقرائی موجود حاکی از قدمت پیش از دو هزار ساله ان است این قنات در سالهاس اخیر بنا به دلیل پی گفته وسایر عواملی که در بخش بعدی به ان می پردازیم دچار کم ابی شدید شده است

5-  روستای رهن

روستای رهن در جنوب غربی شهرستان گناباد ودر فاصله 5/1 کیلومتری از حاشیه جنوبی شهر قرار دارد قدمت این روستا با توجه به علائم موجود و قرائن مشهود بیش از چند هزار سال میبا شد منطقه مسکونی این روستا در طول تاریخ به دلیل بروز وقایع طبیعی مانند زلزله چندین بار جا به جا شده است روستای رهن به لحاظ جغرافیایی در طول جغرافیائی 58 درجه و 65 دقیقه شمالی و در عرض جغرافیائی 34 درجه و34 دقیقه شرقی واقع شده است ارتفاع بلند ترین منطقه مسکونی 1145 متر و ارتفاع پایین ترین منطقه مسکونی 1125 متر بوده است  که بر این اساس اختلاف ارتفاع بلند ترین و پایین ترین نقطه در منطقه مسکونی فعلی این روستا در حال حاضر معادل 20 متر و کد ارتفاعی مظهر قنات واقع در جلو درب مسجد جامع 1131 متر و اختلاف ارتفاع بین مظهر قنات تاذ پست ترین الاراضی معادل 21 متر می باشد میانگین ارتفاع  روستا از سطح دریا معدل 1132 متر می باشد میانگین طول محدوده روستا با احنساب اراضی کشاورزی تحت پوشش قنات ان در شرق به غرب معادل 3.5 کیلومتر و در جهت جنوب  به شمال  معادل 2 کیلومتر می باشد کل محدوده این روستا  با احتساب اراضی کشاورضی و ابی تحت  پوشش اب قنات معادل 700 هکتار می با شد

 

6- معرفی قنات رهن

همانند تمامی نقاط روستائی ایران اقتصاد این روستا نیز بر پایه کشاورزی و دامداری بنا نهاده شده است وسعت و محدوده اراضی کشاورزی  (کشت آبی ) این روستا حاکی از میزان بالی قنات در ادوار مختلف تاریخ بوده است. قنات رهن از محل مظهر ان (واقع در رقوم ارتفاعی 1131 متر و در جلو مسجد جامع تا 1/35 کیلومتر در جهت جنوب حرکت نموده و سپس به سمت جنوب غربی تحت زاویه 135 درجه بطول 6/8 کیلومتر حرکت می نماید بنا بر این گالری قنات رهن از محل مظهر تا کیلومتر 8/15 یکی بوده ولی از این نقطه (دارای کد ارتفاعی 1243 به دو رشته به شرح زیر تبدیل می گردد عمق قنات در محل تلاقی دو گالری با توجه به شیب 2/5 در هزار  (شیب متعارف برای گالری قنوات معمولا بین 2 تا حداکثر 5 در هزار می با شد ) حدود 85 الی 90 متر می باشد  تعداد میل چاهای قنات از مظهر تا محل تلاقی دو نخ 102 میل چاه بوده که البته در طول 1400 متر از مظهر به دلیل تغیر در عمق و مسیر در طول تارخ تعداد 20 میل چاه به موازات میل چاهای فعلی وجود دارد

الف رشته گالری مشهور به نخ زیبد:

این رشته گالری قنات از محل تلاقی دو نخ به سمت ارتغاعات جنوبی دشت در جهت غرب تا نزدیک اراضی کشاورزی روستای زیبد امتداد میابد در فاصله 2کیلومتری از محل تلاقی دو گالری قنات رشته قنات مضشهور به قنات زیرزمینی از زیر گالری قنات رهن در عمق حدود 30 الی 40 متریمگزرد طول این رشته گالری معادل 1/7 کیلومتر می باشد ودرانتها ان مادر چاه نخ زیبد قراردارد وعمق ان با توجه به توضیحات اراءه شده 235 الی250 متر میباشد تعداد میل چاهای این نخ حدود70 حلقه می باشد .

اب این رشته قنات به نسبت رشته قنات دیگر ان بسیار گرم وخوشایند برای مقنیان وکارگران قنات میباشد دلیل ان نشات گرفتن ان ازر منابع کارستیک کوههایجنوبی روستای زیبد میباشد  همین دلیل برای کربناته بودن اب ان و نتیجه رسوب کربنات وبی کربنات کلسیم وکربنات منیزیم اب در طول گالری قنات کافی است و شاهد این مدعا گرفتگی عمدهای از مسیر گالریاین رشته از قنات حدود 4کیلومتر رسوبات سخت وسنگی شده که در اصلاح عامیانه به ان ابجوش ویا جوش میگویند. شاهد این آ» جوشها که باعث افت شدید ابدهی این قنات شده بر روی دهانه میل چاههائی که چند سالی است در انها لایروبی می نمایند وجود دارد.

ب رشته گالری مشهور به نخ روچی :

این گالری قنات از محل تلاقی دو نخ به سمت ارتفاعات جنوبی دشت در جهت جنوب تا داخل اراضی کشاورزی روستاهای شیراز اباد روچی و علی اباد کشیده شده است طول این رشته گالری معادل 35/7 کیلومتر می باشد ودر انتهای ان مادر چاه نخ روچی قرار دارد کنار بند اقای تابنده عمق این مادر چاه با توجه به توضییحات ارائه شده معادل 260 الی 270 متر می باشد همچنین تعداد میل چاهای این رشته قنات حدود 112 حلقه می باشد که البته 82 حلقه مشخص و مابقی که در بستر رودخانه روچی قرار دارد نامشخص است

طبقاقوال پیرمردان و کهنسالان در قدیم الایام در ضلع غربی روستای شیراز اباد در کنار رود خانه روچی ودر کنار درختان انجیری که هنوز بقای انها پا بر جاست تندوره سنگی ایجاد کرده بودند که در فصل زمستان و بهار اب که سیلاب مازاد بر نیاز کشاورزان منطقه پیش کوه روستاهای دامنه کوه شامل روچی شیراز اباد  زیبد و علی اباد را وارد ان نموده و از ان طریق وارد مادر چاه رشته قنات مسیل روچی قنات رهن شده و سپس در منطقه رهن وگناباد با ان گشاورزی می کردهاند با این توضیحات موقیت مادر چاه این رشته قنات بطول 2050 متر در جهت جنوب ضلع جنوبی پل جدید ساخته شده بر موقیت مادر چاه این رشته قنات بطول 2050 متر در جهت جنوب واقع در ارتفاع 1500 متر واقع بوده است که در این صورت طول این رشته گالری قنات 4/9 کیلومتر می باشد البته  این افزایش طول دلیل بر عمیق تر شدن ان به احتمال قریب به یقین نیست زیراهر چه از موقیت اخرین میل چاه  شناسائی شده به سمت جنوب پیش میرویم مق سنگ کف به دلیل نزدیک شدن به ارتفاعات کم میشود لازم به ذکر است که در حال حاضر به دلیا اینکه قسمت عمده ای از این رشته از قنات حدود 5کیلومتر در داخل بسستر رودخانه واقع می باشد بر اثر بروز سیلابهای مخرب در سالیان قبل تعداد زیادی از میل چاها محو شده و بخش عظیمی از گالری قنات نیز براثر رود سیلاب به ان کاملا مسدود شده است . اب دهی این رشته قنات نسبت به ادوار گذشته بسیار کم شده که این امر دلایل متعددی دارد

-سرد بودن اب این قنات به نسبت اب رشته نخ زیبد که باعث شده مقنیان کمتر متمایل به کار در این رشته داشته داشته باشند

-عمیق تر بودن میل چاههای این رشته قنات نسبت به دیگری

-عدم توجه به لایروبی این رشته  حدود یک تا دو قرن باز گشائی نشده است

- قدر مسلم نق خشکسالی وکاهش نزولات جوی را در طول 15 سال اخیر نمتوان در کاهش ابدهی قنوات منطقه و منجمله ای قات را کتمان نمود

لازم به تو ضیح است که در سال 1390 با توجه به کاهش شدید ابدهی قنات هیات امنا قنات با هماهنگی مسولان جهاد کشاورزی شهرستان تصممیم  میگیرند که در این رشته از قنات در پایین دست مقدور نشده ودر نزدیک انتهائی نیز که ورود به گالری قنات میسر شده است به دلیل بالا بودن سطح اب عملا امکان کار کردن در ان فراهم نشده است با توجه به توضیحات ارائه شده مشخسات کلی قنات رهن به شرح زیر ارائه می گردد .

 

 

طول قنات             24650  متر

 

 

تعداد رشته قنات و یا گالری            2

 

 

حادکثر عمق مادر چاه              260متر

 

 

تعداد میل چاهها                   282حلقه

 

 

6-1 ابدهی قفنات در گذشته   

مشاهده و پیمایش مسیر گالری قنات در قسمت مشترک و در ادامه در دو مسیر انتهئی ان که به در مخروطه افکنه در ارتفاعات جنوبی شهرستان و اراضی کشاورزی روستای های زیبد و روچی میرسد و همچنین عمق میل چاهها و از طرفی واراضی كشاورزی تحت پوشش این قنات همگی مبین ابدهی ان تا سقف 120 لیتردر ثانیهدر گذشته بوده است با همه این اوصاف در نیم قرن اخیر مجموع ابدی این قنات تا چند سال قبل معادل 65 لیتردر ثانیه بوده است

گواه این مدعا محاسبهنیاز ابی روزانه برای ابیاری 240 هكتار زمین براساس 2/4لیتر /متر مربع/روز میباشد

    كل مساحت اراضی بر حسب متر مربع                   2400000=240*10000

 

   نیازابی روزانه برای ابیاری هر مترمربع برحسب لیتر                2/4

 

   كل مقدار اب مورد نیاز روزانه بر حسب متر مكعب در روز           10080

 

   جریان دائمی اب مورد نیاز روزانه بر حسب لیتر در ثانیه              117

 

باتوجه به محاسبات فوقدبی لحظهای قنات معادل 117 ایتر در ثانیه محاسبه میگردد

 

-6-2وضعیت ابدهی فعلی قنات

ابدهی قنات رهن با پیشینه ارائه شده در یکی دو سال اخیر بنا به دلایل ژیش گفته مرتب رو به کاهش نهاده بگونه ی كه ابدهی ان در حال حاضر حدود 34 لیتر در ثانیه می باشد عوامل كاهش ابدهی این قنات به شرح زیر است

عدم توجه مالكین و كشاورزان به لایروبی مستمر قنات در طول 20 سال اخیر -

-بروز معضل  خرده مالكی و در نتیجه از بین رفتن قدرت تصمیم گیری برای كار در قنات و احیاء ان

-عدم درامد مناسب كشاورزان و مالكین خورده پا و جزءمالك

-عدمایجادزمینه اشتغال بیشتر جوانان در بخش كشاورزی در سالهای قبل

ا-فزایش سن و رحلت نسل گذشته و احیاگر قنوات

 -بی توجهی وكم توجهی متولیان و مسءولین دولتی در برههای مختلف به این مهم منجمله اداره جهاد وكشاورزی واوقاف كه تولیت بخش عمدهای از ابهای وقفی را بر عهده دارد

- انسداد رشته قنات نخ روچی در 50 سال قبل بر اثر سیلاب و عدم تان مردم به لحاظ مالی و فقر امكانات برای بازگشائی ان در ان ایام با توجه به عمق ان و سرد بودن ان (حدود 4كیلومتر نیاز به لایروبی و 2كیلومتر نیاز به احیاء دارد )

- ابجوش گرفتگی (رسوب كربنات و بیكربنات كلسیم و منیزیم ) در طول حدود 4كیلومتر از رشته گالری نخ زیبد بگونه ای كه عرض ابراهه گالری به كمتر از 15 الی 20 سانتیمتر رسیده است

-تائسیر خشكسالی بی سابقه بیش از 15 سال در منطقه

- افت سطح اب زیرزمینی 

- عدم تشخیص بودجه كافی از سوی دولت برای حمایت از كشاورزانم و مالكین قنوات كه عمدتا افراد كم بضاعت و طبقه محروم جامعه اند ونگاه بالسئیه انه به منابع آب كشاورزی





نوع مطلب : معرفی روستا، 
برچسب ها : روستای رهن، رهن، قنات،
لینک های مرتبط :

شنبه 18 شهریور 1396 10:48 ق.ظ
I have read a few just right stuff here. Definitely worth
bookmarking for revisiting. I surprise how much attempt
you set to make this kind of great informative site.
یکشنبه 24 اردیبهشت 1396 11:25 ب.ظ
Link exchange is nothing else however it is only placing the other person's webpage link
on your page at appropriate place and other person will
also do same in support of you.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر